نفوذ مسیحیت در سغد پیش از اسلام

دین مسیحی پس از آنکه بهرام دوم در سال 248م سغد و خوارزم را زیر سلطه ساسانیان درآورد وارد ورارودان شد و سپس هنگامیکه حرکت دسته جمعی مسیحیانی که پیرو کلیسای نستوری بودند بهxad سوی شرق، به علت آزار شاپور ساسانی در قرن 4م شتاب بیشتری گرفت، دارای نفوذ و رشد فزایندهxad ای در این سرزمینها گشت، بطوریکه شهرهایی مانند مرو و سمرقند دارای روحانیون مسیحی شدند، حتی برای مرو در 324م اسقفی مسیحی درنظر گرفته شد (بارتولد: 1358، 196)، (قریب: 1374، 6)، (فرامکین: 1372، 131). شایان ذکر میxadب اشد که اخبار نستوریان دربارۀ روحانیت ماوراءالنهر در تاریخ کلیسا پر از ضد و نقیض میxadباشد مثلاً عدهxad ای تأسیس اسقفxadن شین مرو را 420م میxad دانند و یا تأسیس مطرانxadن شینxadهای هرات و سمرقند و چین را عدهxad ای به آخیا در سالهای 416-411م و برخی به شیلا در 504م نسبت میxadدهند و همچنین مشاهده xadمیxad شود که در فهرست اسامیxad ای که گیدی (Guidi) چاپ نموده، ادعا میxadگردد که هرات در 430م دارای اسقف بوده و سپس از سال 588م مطرانxadنشین شده است، ولی در اخبار روحانیون نستوری تأکید میxadشود که مطرانxad نشینxadهای هرات، سمرقند و چین در سالهای 730-710م توسط بطریرک صلیب زاخا تأسیس شده است. از این سخنان متناقض بعدها یوئل چنین نتیجه میxadگیرد که باید واقعیت اینگونه باشد که آخیا یک اسقف و نه مطران را در 416-411م در هرات منصوب کرده و شیلا در 504م اسقفی را برای سمرقند انتخاب نموده و بعدها در نتیجه توسعه مسیحیت صلیب زاخا در 703-701م این اسق فxadنشینxadها را به رتبه مطرانxad نشینی ارتقاء درجه داده است؛ با همه این تناقضات در اخبار کلیسای نستوری، مشاهده میxadشود که کوسماس در نیمه قرن 6م از وجود مسیحیانی در کناره های جیحون یاد میxadکند و نیز در حدودالعالم که در قرن 4ه نوشته شده، ذکر میxadشود که در ناحیه بکتگین که 5 ده آن از آنِ سغدیان است ترسایان (مسیحیان) نیز زندگی میxad کنند و همچنین اصطخری نیز از کلیسایی در بخارا نام میxad برد که در نزدیکی بابxad الحدید (در آهنین) بوده، که بعدها مسلمانان آن راتبدیل به مسجدی به نام بنی حنظله نمودند ، کاوشهای باستانxadشناسی نیز نشان میxadدهد که آن کلیسا و سپس مسجد باید مسجد کلان امروزی باشد و نیز ابنxad ندیم به نقل از گواهان میxadنویسد که ساکنان سغد مسیحی و ثنوی بوده xadاند (ستوده: 1340، 77)، (بارتولد: 1358، 201-118)، (وامبری: 1380، 48)، (Yule:Vol:І(1):1967, xc-xcI).

همانگونه که پیشتر در مورد رواج دین زرتشتی و بودایی در آسیای میانه آورده شد همین گرویدن مردمان ماوراءالنهر بویژه سغدیان تاجرپیشه به مسیحیت موجب گسترش آئین مسیحی نستوری در میان دیگر مردمان آسیای میانه و بویژه ترکستان چین و حتی خود کشور چین شد که یکی از شواهد آن صلیبی است که در سال 2002م در قرقیزستان کشف شده که حکایت از وجود جامعهxad ای سغدی مسیحی نستوری در این سرزمین دارد زیرا بر روی آن به سغدی نوشته شده: این چلیپای عیسی است (قریب: 1394، 448)، (Klein & Reck: 2004, 147-156) و علاوه بر این نیز کتیبهxad هایی نستوری در سال 1886م در دره هفت آب کشف گردید که 206 تا از آنها خوانده شده است و همچنین میxadدانیم که این آئین در قرن 7م در زمان سلسله تانگ در چین نفوذ پیدا کرد (بارتولد: 1358، 188)، که در این امر سغدیان تأثیر زیادی داشتند و علاوه بر آنان نیز، بطریرک تیماخی در سالهای 819-780م برای اشاعه بیشتر مسیحیت در بخشهایی از آسیای میانه که تابع اعراب نبودند سعی بلیغی نمود بطوریکه او مبلغی بنام صبحالشو را به کرانهxad های خزر فرستاد که او علاوه بر این ناحیه موفق گردید که به اعماق آسیای میانه و حتی چین نیز نفوذ کند و همچنین مارکوپولو از وجود جامعه نستوریان در آسیای میانه و حتی شکوفایی آن در دوران مغولان خبر میxadدهد علیxadxadرغم اینکه مسیحیت از قرن 10م در چین رو به زوال نهاده بود و اسلام نیز در آسیای میانه نفوذ داشت (تجدد: 1369، 265-264)، (بارتولد: 1358، 201).

گزارش مستانه الهی