سغدیان مبشر آئین مانی در ورارودان و چین

دین مانی همزمان با مسیحیت در زمان فتوحات بهرام دوم در 284م درماوراءالنهر و سپس کوچ مانویان در 3م در پی آزاری که شاپور ساسانی بر مانویان روا نمود در این نواحی رسوخ کرد و سپس بسط و گسترش یافت، مانویان که ابتدا بیشتر به سغد مهاجرت نمودند پس از فراگیری زبان سغدی، به جانب شرق و حتی شرقیxadترین نقاط ترکستان چین و به آنسوی مغولستان گریختند (قریب: 1376، 620)، (قریب: 1372، 6)، (زرشناس: 1387، 13). این نکته شایان ذکر است، که اگرچه، چینیان دین ساکنان ماوراءالنهر را بودایی میxadخواندند ولی باید درنظرگرفت که آنان ادیانی را که گاه حتی مشابهتی با هم نداشتند را بهxad عنوان یک دین واحد درنظر میxadxadگرفتند و این گفته ابن xadندیم در الفهرست قابل تأمل است که میxadنویسد: بودائیان ماوراءالنهر در اصل مانویانی بودند که به اشتباه بودایی خوانده میxadشدند (اب نxadندیم:1343 ،14، 345)، (بارتولد: 1358، 194)، (xadxadBretschneider:Vol:Ⅱ: 1910, 294)، و اگر قضیه را از لحاظ جهانxadبینی درنظر بگیریم، این سخن ابنxad ندیم درست بهxad نظر میxadرسد، زیرا آسیای میانه هماره پناهگاه گروههای مذهبی xadای مانند مانویان و مزدکیان بود که از دید دین رسمی ساسانی زندیق بهxadحساب میxadآ مدند، که همین موقعیت در آسیای میانه موجب ایجاد طرز تفکری فلسفی و نیز یگانگی میان ادیان شده بود (بلنیتسکی: 1364، 17).

اما پس از فرار مانویان به ترکستان چین و مغولستان، اساساً دین مردمان ترک آن نواحی تبدیل به مانوی آمیخته به آئینxadهای شمنی شد که تفکرات ادیان زرتشتی، عیسوی و بودایی نیز در آن وارد شده بود، برای همین علاوه بر ترکان، سغدیان مهاجرنشین نیز بهxad سرعت به مانویت گرویدند (فرامکین: 1372، 64-63). چنانکه بعدها در سایه نفوذ همین سغدیان مهاجر اویغوران در سده 7م به یکی از مهمترین حامیان دین مانی در کنار ادیان دیگری چون عیسوی نستوری، بودائی که به آنها نیز گرایش داشتند، تبدیل شدند، و برای همین واحه تاریم بدل به جلوهxadگاه اندیشه xadهای سیاسی، معنوی و دینی مردمان آسیای میانه در زمان اویغوران گردید (تیسو: 1352، 57)، و علاوه بر این نیز فرمانروایان ایغور و سغدیان مانویxadای که در شهر لویانگ چین سکونت داشتند موجب گسترش آئین مانی از سال 694م در کشور چین شدند (قریب: 1372، 12).

چنانکه پس از روی کار آمدن سلسله تانگ در همان قرن 7م در چین از آنجا که فرمانروایان اولیه این سلسله زیر نفوذ خاقان اویغور بودند، به مانویت نظر مساعد نشان دادند تا جائیکه امپراتور چین نیز به مانویت گروید و در سال 731م به اسقف مانوی دستور نگارش آموزهxadهای مانی یا بهxadقول چینیان اصول و مبانی بودای روشنایی داده شد و پس از آن نفوذ مانویت در چین تا بدانجا پیش رفت که در سال 768م در پایتختxadهای چین یعنی شهرهای چانگان (Changan) و لویانگ (Luoyang) پرستشگاههای مانوی با نام ابرهای بزرگ روشنایی برپا شدند، که سپس تحت تأثیر این دو پایتخت ناحیه یانگ تسه نیز در سال 771م پرستشگاههایی برای خود برپا نمود ولی این رشد و گسترش دیری نپائید زیرا پس از شکست اویغوران از قرقیزان، آئین مانوی تکیهxad گاه سیاسی خود را از دست داد و کمxadک م رو به ضعف نهاد، برای همین، هنگامیکه، سلسله تانگ در 845م دستور تعقیب و ممنوعیت ادیان وارداتی در چین از جمله مانویت را صادر نمود، این آئین برخلاف آئین بودایی نتوانست تاب آورد ولی بهxad کلی محو و نابود نشد، بلکه رنگ عوض کرده و رنگ و بوی بودایی و تائویی به خود گرفت، دوگانهxad انگاری (dualism) مانوی، با دوگانهxad انگاری چینی پیوند خورد تا جائیکه، متون مانوی وارد کتاب مقدس تائویی شد و در پی آن لائوتسه (Laozi) به xadصورت یکی از آواتارها (avatar) یا مظاهر اعلای مانویت درآمد، بطوریکه چینیان مانویت را آئین روشنایی و مانی را بودای روشنائی میxadنامند، این آئین که در ترکستان چین تا قرن 13م پا برجا ماند در سرزمین سغد پس از غلبه اسلام تا چند صباحی به حیات خویش ادامه داد تا جائیکه در حدودالعالم که در حدود قرن 4ه نگاشته شده آمده است که در شهر سمرقند خانگاه مانویان وجود دارد که آنان را نغوشاک میxadخوانند، نیز ابوریحان میxadنویسد که در زمان او از کسانی که دعوت مانی را پذیرفتهxad اند جمعی باقی ماندهxad اند که در شهرها پراکنده میxadباشند جز گروهی که در سمرقند ساکنند و به صابئین معروف میxadباشند، جایگاه معینی ندارند، اما از خاک اسلام که بیرون رویم، بیشتر اتراک شرقی، اهل چین و تبت و برخی از اهل هند پیرو آئین او هستند (بیرونی: 1352، 27)، (ستوده: 1340، 107)، (تجدد: 1369، 267-264).

گزارش مستانه الهی